24 04 2008

FELSEFE- Kıyas :

Kıyas : Kıyas, klasik mantığın önemli üç konusundan (kavram ve terim, önerme, kıyas) sonuncusudur. Bilimler, yöntem olarak, tümevarım ve anolojinin yanı sıra kıyası (tümdengelim) da kullanmaktadır. Kıyas, tanımı ve çeşitleri olmak üzere iki başlık altında incelenecektir.

Kıyasın Tanımı ve Yapısı : Verilen önermelere dayanarak zihnin sonuç çıkartma işlemine kıyas denir. Kıyas genelde tümdengelimin özel bir biçimi olarak kabul edilir. Örneğin ;

Bütün insanlar ölümlüdür.

Ali insandır.

O halde Ali ölümlüdür.

Kıyaslar önermeleri açısından incelendiğinde öncüller ve sonuç önermelerinden oluşur.

Bütün insanlar ölümlüdür. |

Ali İnsandır.                     | Öncüller

O halde Ali ölümlüdür.      Sonuç önermesi

UYARI : Bir kıyasta “o halde”, “öyleyse”, “onun için” gibi deyişlerle başlayan önermeler mutlaka sonuç önermesidir. Sonucun dışında kalan önermeler öncül durumundadır.

Kıyas Çeşitleri : Kıyaslar, basit, bileşik ve düzensiz kıyaslar olmak üzere üçe ayrılırlar :

Basit Kıyaslar :  İki öncül ve bir sonuç önermesinden oluşan kıyaslara basit kıyas denir. Kesin kıyas ve seçmeli kıyas olmak üzere ikiye ayrılır :

Kesin Kıyaslar : Bir kıyasın sonuç önermesi öncüllerde anlam bakımından bulunup biçim bakımından bulunmuyorsa bu tür kıyaslar kesin kıyastır. Kesin kıyaslar ikiye ayrılır :

Yüklemli Kesin Kıyaslar : Yüklemli basit önermelerle yapılan kıyaslara yüklemli basit kıyas denir. Bütün insanlar ölümlüdür. Ali insandır. O halde Ali ölümlüdür.

Yüklemli basit kıyaslarda mutlaka üç terim bulunur. Bu üç terime büyük terim, küçük terim, orta terim adı verilir.

Yüklemli Kesin Kıyasın Kuralları : Büyük terim, küçük terim, orta terim olmak üzere mutlaka üç terimden oluşur.

Orta terim sonuç önermesinde yer almaz.

Orta terim her iki öncülde de tikel olamaz, öncüllerde en az  bir kere mutlaka “bütün” (tümel) kaplamı ile yer almak zorundadır.

Sonuç önermesi öncüllerin zayıf olanına bağlıdır. Tikel ve olumsuz önermeler, tümel ve olumlu önermelere göre zayıftır. O halde öncüllerden birisi tikel ise sonuç önermesi de tikel önermedir. Öncüllerden birisi olumsuz ise sonuç önermesi de olumsuz önermedir.

Büyük ve küçük terimin öncüllerdeki kaplamı ne ise sonuç önermesinde de o kadar olmalıdır.

İki olumsuz öncülden sonuç çıkmaz.

İki tikel öncülden sonuç çıkmaz.

Olumlu öncüllerden olumsuz sonuç çıkmaz.

Koşullu Kesin Kıyaslar : Koşullu önermelerle yapılan kıyaslara koşullu kesin kıyas denir. Bitişik koşullu önermelerden oluşan koşullu kesin kıyas Yağmur çok yağarsa sel olur. Sel olursa ürünler zarar görür. O halde yağmur çok yağarsa ürünler zarar görür.

Ayrık koşullu önermelerden oluşan koşullu kesin kıyaslarda ilk öncül “ya … ya” bağlacı ile seçenek sunar. Ancak hangi seçenekten gidilirse gidilsin sonuç aynı çıkar. Bu tür kıyaslara ikilem denir. Cisimler ya sıvıdır, ya katıdır, ya gazdır. Sıvı da, katı da, gaz da uzayda yer kaplar. O halde cisimler uzayda yer kaplar.

Seçmeli Kıyaslar : Bir kıyasta sonuç önermesinin kendisi ya da karşıtı anlam ve biçim bakımından öncüllerde aynen geçiyorsa bu kıyas seçmeli kıyastır.

 

Seçmeli kıyaslarda öncüllerden biri, bitişik koşullu önerme olabilir : Örneğin;

Yağmur çok yağarsa sel olur.

Yağmur çok yağdı.

O halde sel olur.

(Sonuç önermesi aynen öncülde geçiyor.)

Yağmur çok yağarsa sel olur.

Yağmur çok yağmıyor,

O halde sel olmaz.

(Sonuç önermesinin karşıtı öncülde geçiyor.)

UYARI : Seçmeli kıyas ile koşullu kesin kıyas karıştırılmamalıdır. Aralarındaki fark; seçmeli kıyasta sonuç önermesinin karşıtı ya da kendisi öncülde aynen geçer. Oysa koşullu kesin kıyasta sonuç öncüllerde anlam bakımından bulunur, biçim bakımından bulunmaz. Benzer yönleri, her iki kıyas da koşullu önermelerden oluşur.

 

Seçmeli kıyaslarda öncüllerden biri, ayrık koşullu önerme olabilir : Örneğin;

Demir katıdır ya da sıvıdır.

Demir sıvı değildir.

O halde demir katıdır.

(Sonuç önermesi aynen öncülde geçiyor.)

Demir sıvıdır ya da katıdır.

Demir katıdır.

O halde demir sıvı değildir.

(Sonuç önermesinin karşıtı öncülde geçiyor.)

Bileşik Kıyaslar : İki ya da daha fazla basit kıyasın  birleşmesinden oluşan kıyaslara bileşik kıyas denir. Bileşik kıyaslarda öncül sayısı da ikiden fazladır. Bileşik kıyaslar zincirleme kıyas, sorit, karma kıyas olmak üzere üçe ayrılır :

Zincirleme Kıyas : Bir kıyasın sonuç önermesi ikinci kıyasa öncül olacak biçimde kıyasların birleşmesinden zincirleme kıyas oluşur.

Her akıcı sıvıdır.

Her sıvı cisimdir.

Her akıcı cisimdir. sonuç

Her akıcı cisimdir. öncül

 

Her cisim uzayda yer kaplayandır.

Her akıcı uzayda yer kaplayandır. sonuç

Her cisim uzayda yer kaplayandır öncül

 

Her uzayda yer kaplayanın ağırlığı vardır.

O halde; her akıcının ağırlığı vardır.

 

Sorit :  Bir zincirleme kıyasta yinelenen önermeler çıkarılırsa sorit oluşur. Sorit, kısaltılmış zincirleme kıyastır.

 

Her akıcı sıvıdır.

Her sıvı cisimdir.

Her cisim uzayda yer kaplayandır.

Her uzayda yer kaplayanın ağırlığı vardır.

O halde her akıcının ağırlığı vardır.

 

Karma Kıyas (Hulfi) : Bir kesin kıyas ile bir seçmeli kıyasın birleşmesinden oluşan kıyaslara karma kıyas denir. Karma kıyas ispatlanması istenen önermelerin karşıtının imkansızlığını göstermek için kullanılır (imkansıza indirgeme yolu).

 

Düzensiz Kıyaslar : Basit ve bileşik kıyas biçimlerine uymayan kıyaslara düzensiz kıyas denir. Entimem, delilli kıyas ve safsata (sofizma) olmak üzere üçe ayrılır.

 

Entimem :  Zihinde tam, ifade eksik kıyaslara entimem denir.   Entimemde öncüllerden biri ifade edilemeyerek saklı tutulur. Entimem bir anlamda kısaltılmış kıyasdır. Örnek :

“Düşünüyorum, o halde varım.” İfadesi bir entimemdir. Çünkü Descartes’in zihin işleminde şu yapılmıştır.

Bütün düşünenler vardır.

Ben düşünüyorum.

O halde ben varım.

 

Delili Kıyas : Kıyasın öncüllerinin delilleri ile sunulduğu kıyas delilli kıyastır.

Örnek : Bütün insanlar ölümlüdür.

Delili : Çünkü canlı bir varlık olan insan ölümlü olmak zorundadır.

Ali insandır.

Delili : Çünkü Ali’nin bütün insanlarda görülen düşünme özelliği vardır.

O halde Ali ölümlüdür.

 

Safsata (Sofizma) : Yanlış öncüllerden yanlış sonuç çıkartmak ya da doğru öncüllerden kıyasın kurallarına uymayarak yanlış sonuç çıkartmaktır. Örnek :

Bütün büyük futbolcular ünlüdür.

Türkan Şoray futbolcu değildir.

O halde Türkan Şoray ünlü değildir. Ya da,

Az bulunan şeyler kıymetlidir.

Kör at az bulunur.

O halde kör at kıymetlidir.

2061
0
0
Yorum Yaz